Het Wetboek Internationaal Privaatrecht (Wetboek IPR) maakt een onderscheid tussen vorderingen gericht op de vaststelling van de naam of voornaam enerzijds en vorderingen gericht op de verandering ervan anderzijds. Wat de vaststelling van de naam betreft, gaat het om de internationale bevoegdheid van de Belgische rechtbanken om verbeteringen te bevelen van akten van de burgerlijke stand. Wat de verandering van de naam betreft, gaat het om de bevoegdheid van de Belgische administratieve overheden, meer bepaald van de ambtenaar van burgerlijke stand voor een voornaamsverandering en van het Ministerie van Justitie voor een naamswijziging. Uiteraard is er ook de bevoegdheid van de ambtenaar van de burgerlijke stand om de geboorteaktes op te maken van kinderen die in zijn gemeente geboren worden.

Vaststelling van de naam

Wat is de bevoegde overheid?

Wanneer een kind in België geboren wordt, wordt een geboorteakte opgemaakt bij de ambtenaar van de burgerlijke stand van de gemeente van de geboorte (artikel 55 Burgerlijk Wetboek). De ambtenaar vermeldt in de geboorteakte de naam van het kind (artikel 57 Burgerlijk Wetboek).

Wanneer zijn de Belgische rechters bevoegd?  

In de materie van de naam zijn geen Europese bevoegdheidsregels van toepassing. Brussel IIbis Verordering sluit "de geslachtsnaam en de voornamen van het kind" immers uit haar toepassingsgebied (artikel 1, punt 3).  Wat de internationale bevoegdheid van de Belgische rechters betreft, zal dus het Wetboek IPR van toepassing zijn.

De Belgische rechter is bevoegd in volgende gevallen:

  • wanneer de persoon die de vordering instelt, Belg is bij de instelling van de vordering
  • wanneer de persoon die vordering instelt, zijn gewone verblijfplaats in België heeft bij de instelling van de vordering.

( artikel 36, lid 1 Wetboek IPR)

Een dergelijke vordering kan bijvoorbeeld gaan over een persoon waarvan de naam verkeerd staat op zijn geboorte- of huwelijksakte. Hij stelt dus een vordering in voor de vaststelling van zijn naam en de verbetering van de foutieve akte. Opgelet: de Belgische rechter kan slechts de verbetering bevelen van de Belgische registers van de burgerlijke stand, dus van een akte die in België is opgemaakt, of van een buitenlandse akte die in de registers van de burgerlijke stand werd overgeschreven (= buitenlandse akten die Belgen betreffen, artikel 128 Wetboek IPR).

Omdat de naam een bestanddeel is van de staat van personen, is de regel van openbare orde en mag de betrokkene dus niet een rechtbank kiezen .

Welke rechtbank in België?

Een vordering voor de verbetering van akten wordt bij verzoekschrift gedaan bij de rechtbank van eerste aanleg van de plaats waar de akte werd opgemaakt (artikel 627, 7° Gerechtelijk Wetboek (Ger.W.)).

Verandering van de naam

Wanneer zijn de Belgische administratieve overheden bevoegd?

De Belgische overheden zijn bevoegd om kennis te nemen van vorderingen tot verandering van de naam of de voornamen van een persoon indien deze persoon bij de instelling van de vordering Belg is (artikel 36, lid 2 Wetboek IPR)
of indien deze persoon een nationaliteitsverklaring of naturalisatieverzoek (cfr. artikel 15 of 21 van het Wetboek van Belgische Nationaliteit) heeft gedaan. 

In België ligt deze bevoegdheid voor de verandering van een voornaam bij de ambtenaar van burgerlijke stand van de gemeente waar de betrokkene is ingeschreven in de registers. De ambtenaar kan dan, na controle van de gerechtelijke antecedenten van de betrokkene, de voornaamswijziging toestaan indien de gevraagde voornamen geen aanleiding geven tot verwarring en de verzoeker of derden niet kunnen schaden. Als de ambtenaar van burgerlijke stand weigert om de voornaamswijziging weigert toe te staan, kan de betrokkene een vordering instellen via een verzoekschrift gericht aan de familierechtbank.

Voor wat betreft de verandering van de familienaam, ligt de bevoegdheid bij de FOD Justitie (dus niet bij de rechter, zie Wet van 15 mei 1987 betreffende de namen en voornamen, B.S. 10 juli 1987) bij wie een met redenen omkleed verzoek moet worden ingediend. Een verandering van familienaam is duurder en kan langer duren dan een verandering van voornaam. Voor de verandering van familienaam moeten gewichtige redenen worden gegeven. Zo zou de Belgische vrouw van Turkse origine in het voorbeeld hierboven deze procedure kunnen opstarten om haar meisjesnaam terug te krijgen. Ook een persoon met de Belgische en Spaanse nationaliteiten zal zijn familienaam mogen veranderen zodat zijn naam in België overeenstemt met zijn naam in Spanje, op voorwaarde dat hij ook Spaanse documenten heeft om zijn Spaanse naam aan te tonen.

Een eventueel beroep tegen de beslissing kan ingesteld worden bij de Raad van State. Voor meer inlichtingen over de procedure, kosten en voorwaarden van een naamswijziging, zie de brochure van de FOD Justitie.

Voor wie staat de procedure open?

De procedure naamsverandering staat enkel open voor Belgen, voor personen die vallen onder de internationale verdragen inzake vluchtelingen en staatlozen en voor personen die een verzoek hebben gedaan op grond van de artikelen 15 en 21 van het Wetboek Belgische Nationaliteit (artikel 36, lid 2 Wetboek IPR). Vluchtelingen en staatlozen worden met Belgen gelijkgesteld.